Wat houdt vrouwen tegen?

Ook jong, ambitieus en zonder kinderen blijven ze steken.
Door Roos Kuiper / dinsdag 1 juni 2004 / Intermediair

Vaak loopt het mis

'Ik heb een goede opleiding, met zeer bovengemiddelde cijfers, ik ben altijd heel actief geweest in het studentenleven en ik meende: als ik straks hard ga werken, bereik ik vanzelf een hoge positie.' Dacht marketingadviseur Femke van Heerden (35). De werkelijkheid bleek zwaar tegen te vallen. Van Heerden, werkzaam in een groot internationaal bedrijf, constateert dat de schaarse vrouwen in haar omgeving veel minder makkelijk promotie maken dan de mannen. 'Ze hebben een lager salaris, hun ideeën worden minder vaak overgenomen en ze krijgen minder verantwoordelijkheid.' Jarenlang knokte ze om omhoog te komen, zonder veel succes. Na een arbeidsconflict is ze nu op zoek naar een nieuwe baan.

Van Heerden is niet de enige die afhaakt. Opvallend vaak loopt het mis met de carrière van hoogopgeleide, getalenteerde en van de ambitie barstende jonge vrouwen. Op de universiteit halen vrouwen gemiddeld hogere cijfers dan de jongens en ook communicatief doen ze het beter. En toch lopen veel jonge vrouwen die een briljante carrière niet lijken te kunnen mislopen, vast. En dat ligt niet aan de gedoodverfde scheve balans tussen werk en gezin. Lang voordat ze zelfs maar aan kinderen denken, stagneert hun loopbaan, worden ze overspannen of veranderen van baan. Niet omdat ze niet goed genoeg zijn in hun vak, niet omdat ze niet intelligent genoeg zijn en niet omdat ze niet gedreven genoeg zijn. Maar waarom dan wel?

Zo rond hun dertigste jaar beginnen hoogopgeleide vrouwen een achterstand op de mannen op te lopen, zo signaleert Monic Bührs, die samen met Elisa de Groot eigenaar is van In Touch, een werving- en selectiebureau voor hoogopgeleide vrouwen. 'Ik was laatst bij een bank waar een traineegroepje van vijf mannen en vijf vrouwen was gestart. Je zou denken dat die wel gelijk zouden opgaan, maar direct na afloop van de traineeperiode bleek dat de meiden allemaal een salarisschaal lager zaten dan de jongens.

Politieke spelletjes leren

Ze hadden misschien iets andere functies, maar het ging wel om banen op hetzelfde niveau. Het bleek dus dat de mannen hun salaris gewoon beter hadden uitonderhandeld. Vrouwen zijn bang dat flink onderhandelen ten koste gaat van hun relatie met de leidinggevende. Mannen hebben daar geen last van, die willen betaald worden voor hun positie', zegt Bührs. Sterker nog: mannen hebben waardering voor iemand die pittig kan onderhandelen. 'Ze zien het als een onderdeel van het spel.' En daarmee raken we aan de kern van de vraag waarom zoveel vrouwen afhaken: de moeite die ze hebben met het politieke spel op kantoor.

Aanvankelijk begon In Touch in 1997 als een werving- en selectiebureau voor hoogopgeleide vrouwen. Na een paar jaar zagen ze heel wat vrouwen opnieuw bij hen aankloppen: ze deinsden ervoor terug mee te doen aan alle politieke spelletjes die er binnen hun bedrijven gespeeld werden en zochten een andere baan. 'Kennelijk lukte het die vrouwen niet door te stromen in hun eigen organisatie. Doodzonde, vonden wij,' zegt Elisa de Groot.

Samen met haar partner besloot ze dan ook coaching te gaan bieden en een leiderschapscursus speciaal voor vrouwen te ontwikkelen. In de training leren vrouwen de regels van het politieke spel op het werk, want het blijkt dat veel hoogopgeleide vrouwen - hoe briljant en intelligent ze ook mogen zijn - daar weinig kaas van hebben gegeten.

Prinsesje in boze werkwereld

'Toen ik van de universiteit kwam, had ik het idee dat als ik straks ging werken, ik samen met anderen op een eerlijke manier het beste zou doen voor het bedrijf. De werkelijkheid bleek heel anders te zijn', zegt communicatiemanager Heleen Tiggelaar. 'Ik was verbaasd over alle onrechtvaardigheid die ik tegenkwam. Waarom belooft mijn baas iets dat hij vervolgens niet nakomt? Waarom laten ze iemand die absoluut niet functioneert toch zijn baan houden?' Ook senior consultant Simone Nijsingh (30) begreep niets van de bedrijfscultuur binnen het bureau waar ze werkte en raakte zelfs korte tijd overspannen. 'Ik werkte keihard, voelde me verantwoordelijk, maar kreeg er toch geen waardering voor. Ik kwam er maar niet achter waarom de ene collega wel scoorde en de andere niet.'

Jonge vrouwen lopen vaak als een verbaasd prinsesje rond in de grote boze wereld van het werk. Ze barsten van de verontwaardiging over het dagelijkse geslijm en gekonkel. Begrijpen niets van lobbyen, campagne voeren, de circuits en de codes. En vóór ze er erg in hebben, gaan ze ten onder in de politieke arena op kantoor. 'Ze zijn een beetje bleu, een beetje naïef en combineren dat vaak met een te scherpe tong', zegt emancipatiehoogleraar Anneke van Doorne-Huiskes. Waarmee ze maar bedoelt dat vrouwen te weinig diplomatiek optreden met onvoldoende oog voor hiërarchische verhoudingen. 'Mannen weten dat het niet verstandig is hun meerdere af te vallen. Ze zijn doordrongen van het belang van reputaties en delen schouderklopjes uit, óók als ze het helemaal niet met die figuur eens zijn.'

Vrouwen hebben daar moeite mee, vinden dat niet ethisch, maar beseffen niet dat ze daardoor een promotie kunnen mislopen. 'Ik kan soms flink de mist in gaan met de hiërarchische verhoudingen', geeft Nijsingh toe. 'Laatst stond mijn team onder grote druk, we moesten flink productie draaien en we hadden te weinig werkplekken. Ik heb toen aan mijn baas gevraagd of wij zijn kamer mochten gebruiken. Dat was een grote vergissing: hij bleek hevig op zijn tenen getrapt en schoffeerde me zelfs. "Hé doos, zou je niet eens rustig doen?", kreeg ik te horen. Daar heeft hij trouwens wel - drie weken later - zijn excuses voor aangeboden.'

Status verwerven, zichtbaar zijn

Minder goed liep het af met IT'er Femke van Heerden. Zij beging de fatale fout op een personeelsfeest een leukere act op het podium te zetten dan haar baas. 'Ik wist dat hij al jaren dit soort dingen organiseerde - hij was de coryfee van de bedrijfsfeestjes - en ik dacht dat ik hem juist een plezier deed door iets leuks te bedenken.' Iedereen was laaiend enthousiast over haar optreden, behalve haar leidinggevende. Na het drama werd ze naar eigen zeggen door haar baas stevig dwarsgezeten in haar carrière. Hoezeer ze hem in zijn status had aangetast, bleek uit het feit dat hij bij het volgende personeelsfeest het open podium had afgeschaft.

Wie een loopbaan wil waar de vaart in blijft, moet daar voortdurend aan werken. Gewoon je best doen is niet genoeg. Je moet status verwerven, je zichtbaar maken - en knokken tegen de concurrentie. Vrouwen worden daarbij geconfronteerd met het probleem dat ze weinig of geen ervaring hebben met de ongeschreven regels van het spel. Dat vrouwen het op de universiteit goed doen, heeft vooral te maken met de totale afwezigheid van competitie aldaar. 'Ik vind dat een van de grote nadelen van ons onderwijssysteem', zegt Van Doorne-Huiskes. 'Studenten hoeven nauwelijks te vechten om iets te bereiken.'

Vrouwen zijn juist gericht op samenwerken, richten zich op hun team. Mannen kijken alvast omhoog, richten zich op degene boven hen', aldus Monic Bührs. Ook zijn vrouwen doorgaans meer geïnteresseerd in de inhoudelijke kant van hun werk en vergeten ze dat ze ook moeten scoren om opgemerkt te worden. Ze hebben geen idee hoe ze meer invloed kunnen krijgen. Je moet weten wie welke positie heeft in het bedrijf en met de echt belangrijke mensen moet je contact zien te maken, zo leren De Groot en Bührs de vrouwen die zij coachen. 'Mannen doen dat vaak heel informeel; ik vermoed dat ze zelfs wachten tot ze die persoon naar de wc zien gaan.'

Intensief aan PR werken

Zo is het ook belangrijk onder de juiste leidinggevende te vallen: succes straalt immers af. Heeft je baas een zwakke positie, dan ga je samen ten onder. De Groot: 'In dat geval is het dus beter snel weg te wezen. Maar vrouwen zien dat vaak niet aankomen, hebben zelfs de neiging hem te gaan redden.'

Wie snel hogerop wil, zal ook intensief aan zijn PR moeten werken. Veel vrouwen vinden het evenwel moeilijk 'op te scheppen' over zichzelf. Weg met die valse bescheidenheid, zeggen deskundigen. Het kan ook zinvol zijn binnen de organisatie op zoek te gaan naar een man die echt in jou gelooft en hem in te schakelen als mentor, zegt Bührs. 'Iemand die je helpt om zichtbaar te worden.'

Maar ja: netwerken blijkt een activiteit die door veel vrouwen ernstig verwaarloosd wordt. Zelden doen ze mee aan de intercollegiale belrondjes in de avonduren. En waarom zou je ook niet eens bellen op zondagavond? Of even vlak voor de vergadering bij de baas binnenlopen om iets op de agenda te krijgen? Vaak weten vrouwen best dat het zo werkt, maar weerhoudt een soort koudwatervrees hen ervan mee te doen.

'Mijn mannelijke collega's spreken elkaar veel vaker privé', zegt Heleen Tiggelaar. 'Om half zes staan ze nog te kletsen en ze bellen elkaar dan ook nog even in de auto. Ook de baas ja. En eerlijk gezegd denk ik dat dit ook de gesprekken zijn waarin belangrijke beslissingen worden genomen, en niet die vergadering waar ik zo vreselijk goed voorbereid zit te wezen.'

Minder emoties

En dan zijn er nog de emoties. Net als in hun relatie weten mannen ook op het werk zich vaak geen raad met de gevoelens van vrouwen. Simone Nijsing ontbreekt het niet aan zelfkennis: 'Vrouwen betrekken alles op zichzelf, tot het irritante toe. Als een project niet goed gaat, wijten wij dat aan onszelf. Mannen zeggen gewoon dat de mensen niet wilden meewerken. Wat dat betreft kunnen we wel wat van hun leren.'

Nadat ze een maand thuis had doorgebracht - 'mijn batterij was compleet leeg, ik had al plannen om mijn baan op te zeggen' - zocht ze soelaas bij een coach. Die hielp haar in te zien waarom ze vastliep op haar werk. 'Ik had het idee dat ik op mijn werk gewoon moest laten zien wie ik ben, net als bij vrienden. Toen ik het gevoel kreeg dat er allerlei spelletjes werden gespeeld, had ik zin dat in een vergadering ter sprake te brengen. Mijn coach heeft me dat uit mijn hoofd gepraat, omdat ik me dan heel kwetsbaar zou opstellen. Nu laat ik mijn collega's minder dichtbij me komen.'

Door mannen gemaakte regels

Hoe komt het dan dat mannen de spelregels wel kennen en vrouwen niet? Het zal zeker te maken hebben met het feit dat de regels eeuwenlang door mannen zijn gemaakt. Maar er is meer. De Groot: 'Uit het onderzoek van de Amerikaanse linguïste Deborah Tannen blijkt dat veel gedrag genetisch bepaald is. Wij gebruiken in onze training een heel grappige video waarin je gesprekken ziet tussen twee meisjes van vijf jaar en twee jongetjes van vijf jaar. De meisjes fluisteren en zitten de hele tijd aan elkaar te plukken en zoeken in hun gesprek steeds naar overeenkomsten bij elkaar. Die behoefte om verbonden te zijn is zelfs zo groot dat ze zelfs dingen gaan zeggen die niet waar zijn.

'De jongens zitten tijdens hun gesprek allebei naast elkaar en kijken recht voor zich uit, zonder elkaar aan te kijken. Ze roepen steeds allerlei losse opmerkingen en willen niet voor elkaar onderdoen. Zo vertelt het ene kind dat hij twee keer in Disneyland is geweest, waarop de ander zegt dat hij er vijf keer is geweest. Vervolgens beweert het eerste jongetje weer dat hij met zijn vader en moeder naar Disneyland gaat verhuizen.'

Misschien ligt het inderdaad een heel klein beetje in de genen, denkt van Doorne-Huiskes als ze ziet hoe jongetjes spelen. Maar vrouwen kunnen het spel ook leren, zegt de hoogleraar. Leren goed voorbereid te zijn als je een idee presenteert, leren risico's te nemen en ook te vechten. 'Je krijgt je carrière niet cadeau.' De meeste vrouwen krijgen er zelfs lol in als ze eenmaal door hebben hoe het spel gespeeld wordt. Zo loopt Simone Nijsing nu ook wel eens nonchalant de kamer van een van de partners bij haar firma binnen om hem te complimenteren met het binnenhalen van een nieuwe klant. 'Ook als ik het niet echt meen, ha ha. Ach, je kunt wel heel boos worden om al dat gekonkel, en je verzetten, maar je kunt er ook voor kiezen er in de kroeg met vriendinnen heel hard om te lachen. Het systeem veranderen lukt toch niet, maar je kunt wel proberen in je directe omgeving een goede werksfeer te creëren.'